पुणे/अमरावती: भारतीय लोकशाही व्यवस्था ही केवळ मतदानापुरती मर्यादित नसून ती एका परिपूर्ण जीवनप्रणालीवर आधारलेली आहे. ‘लोकांनी, लोकांच्या हितासाठी चालवलेले लोकांचे राज्य’ म्हणजेच लोकशाही. याच लोकशाहीचा एक महत्त्वपूर्ण भाग असलेल्या महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या पुणे/अमरावती विभाग शिक्षक मतदारसंघाची निवडणूक आता अतिशय अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. अमरावती विभागातील ५ जिल्ह्यांतील ८१ मतदान केंद्रांवर शुक्रवारी (२३ ऑक्टोबर) शांततेत पार पडलेल्या मतदान प्रक्रियेत तब्बल ३३ हजार ३४ मतदारांनी म्हणजेच ९२.२५ टक्के मतदारांनी आपल्या मतदानाचा हक्क बजावला.

अमरावती येथील लोकशाही भवनात मंगळवारी (२७ ऑक्टोबर २०२६) सकाळी मतमोजणीची प्रक्रिया पार पडणार असून, या निवडणुकीच्या रिंगणात २६ उमेदवार आपले नशीब आजमावत आहेत. मतमोजणीसाठी संपूर्ण प्रशासकीय यंत्रणा सज्ज झाली असून, ही निवडणूक आणि त्याची मतमोजणी प्रक्रिया नेमकी कशी चालते, याबाबत नागरिकांमध्ये आणि सुशिक्षित वर्गात मोठी उत्कंठा आहे.

विधान परिषद शिक्षक मतदारसंघाची निवडणूक ही सर्वसामान्य निवडणुकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी असते. यात थेट एका उमेदवाराला समोरासमोर मत न देता पसंतीक्रम (Preference 1, 2, 3…) द्यावा लागतो. मतमोजणीची ही गुंतागुंतीची पण रंजक प्रक्रिया समजावून घेण्यासाठी एक सोपे काल्पनिक उदाहरण पाहूया:

समजा, एका शिक्षक मतदारसंघात एकूण १०,००० वैध मते (Valid Votes) पडली असून निवडणुकीत ४ उमेदवार (अ, ब, क आणि ड) उभे आहेत.

शिक्षक मतदारसंघात जिंकण्यासाठी आवश्यक असलेला ‘कोटा’ काढण्यासाठी एकूण वैध मतांना २ ने भागले जाते आणि त्यात १ मिळवला जातो.

 (एकूण वैध मते / २) + १  , या उदाहरणात, ($10,000 / 2) + 1 = 5,001$ मते. म्हणजेच विजयासाठी किमान ५,००१ मते मिळवणे बंधनकारक ठरते.

पहिल्या फेरीत केवळ ‘पसंती क्रमांक १’ (First Preference) ची मते मोजली जातात. समजा, पहिल्या फेरीत मिळालेली मते अशी आहेत:

उमेदवार ‘अ’ : ४,००० मते , उमेदवार ‘ब’ : ३,००० मते , उमेदवार ‘क’ : २,००० मते , उमेदवार ‘ड’ : १,००० मते

सर्वाधिक ४,००० मते मिळवूनही ‘अ’ उमेदवार ५,००१ च्या कोट्यापर्यंत पोहोचू शकलेला नाही. त्यामुळे पहिल्या फेरीत कोणीही विजयी होत नाही आणि दुसरी फेरी सुरू होते.

दुसऱ्या फेरीत सर्वात कमी ‘पसंती क्रमांक १’ मिळालेल्या उमेदवाराला बाद (Eliminate) केले जाते. इथे ‘ड’ याला सर्वात कमी १,००० मते मिळाल्याने त्याला बाद केले जाते. आता ‘ड’ च्या १,००० मतपत्रिका तपासून पाहिल्या जातात की, त्या मतदारांनी ‘पसंती क्रमांक २’ कोणाला दिला आहे?

समजा, ६०० मते ‘अ’ कडे आणि ३०० मते ‘ब’ कडे गेली, तर उरलेली १०० मते अवैध ठरली. नवीन मते जोडल्यानंतर उमेदवार ‘अ’: ४,००० + ६०० = ४,६०० मते , उमेदवार ‘ब’: ३,००० + ३०० = ३,३०० मते , (अजूनही कोणाला कोटा मिळालेला नाही, त्यामुळे मोजणी तिसऱ्या फेरीत जाते).

तिसऱ्या फेरीत उरलेल्या उमेदवारांपैकी सर्वात कमी मते असलेला ‘क’ (२,००० मते) बाद केला जातो. ‘क’ च्या मतांमधील पसंतीक्रम तपासला असता:

१,२०० मते ‘अ’ कडे आणि ५०० मते ‘ब’ कडे गेली. अंतिम बेरीज -उमेदवार ‘अ’: ४,६०० + १,२०० = ५,८०० मते (कोटा ५,००१ पार!) , उमेदवार ‘ब’: ३,३०० + ५०० = ३,८०० मते  पहिल्या फेरीत कमी मते असूनही पसंतीक्रमाच्या मतदानामुळे आणि मते हस्तांतरित (Transfer) झाल्यामुळे उमेदवार ‘अ’ विजयी घोषित केला जातो.

मतपेट्या स्ट्रॉंगरूममधून बाहेर काढून टेबलवर सील उघडले जातात. वैध आणि संशयित मतांची छाननी करून वैध मतांचे पसंतीक्रमानुसार गठ्ठे बनवले जातात. एखादा उमेदवार पहिल्या पसंतीचा कोटा पूर्ण करू न शकल्यास, सर्व पसंतीक्रमांची मते नियमानुसार मोजावी लागतात. त्यामुळे ही प्रक्रिया अत्यंत वेळखाऊ आणि सर्वांची उत्सुकता शिगेला पोहोचवणारी ठरते. अमरावतीच्या लोकशाही भवनात आज होणाऱ्या या मतमोजणीकडे संपूर्ण राज्याचे लक्ष लागले आहे.