“दोषसिद्धीपूर्वी जामीन हा हक्कच असावा”; उमर खालिदच्या अटकेवर माजी सरन्यायाधीश डी.वाय. चंद्रचूड यांचे मोठे विधान

जयपूर, १९ जानेवारी २०२६ | मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

जयपूर : “दोषसिद्धी होण्यापूर्वी जामीन मिळणे हा आरोपीचा अधिकार असायला हवा. आपल्या कायद्यात जोपर्यंत गुन्हा सिद्ध होत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक व्यक्ती निर्दोष असते, हेच तत्त्व पाळले पाहिजे,” असे महत्त्वपूर्ण प्रतिपादन भारताचे माजी सरन्यायाधीश डी.वाय. चंद्रचूड यांनी केले. रविवारी (१८ जानेवारी) जयपूर साहित्य संमेलनातील ‘आयडियाज ऑफ जस्टिस’ या सत्रात ते बोलत होते.

ज्येष्ठ पत्रकार वीर सांघवी यांनी दिल्ली दंगल प्रकरणातील कार्यकर्ते उमर खालिद आणि शरजील इमाम यांच्या ५ वर्षांपासून सुरू असलेल्या अटकेबाबत प्रश्न विचारला होता. त्याला उत्तर देताना चंद्रचूड यांनी जामीन प्रक्रियेवर भाष्य केले.

चंद्रचूड यांनी स्पष्ट केले की, जामीन केवळ खालील तीन परिस्थितींतच नाकारला जाऊ शकतो:

१. आरोपी पुन्हा तोच गुन्हा करण्याची शक्यता असल्यास.

२. आरोपी पुराव्यांशी छेडछाड करण्याची भीती असल्यास.

३. आरोपी देशाबाहेर पळून जाण्याची शक्यता असल्यास.

“जर हे तीन आधार नसतील, तर जामीन मिळणे हा नियम (Rule) असायला हवा आणि तुरुंगवास हा अपवाद (Exception),” असे त्यांनी नमूद केले.

ज्या प्रकरणांमध्ये ‘राष्ट्रीय सुरक्षा’ गुंतलेली असते, तिथे कोर्टाने पुराव्यांची सखोल तपासणी करणे आवश्यक आहे. केवळ सरकारी आरोपांवर विसंबून न राहता, आरोपीला किती काळ डांबून ठेवणे योग्य आहे, याचा विचार झाला पाहिजे. जर ट्रायल (खटला) वेळेत सुरू होणार नसेल, तर आरोपीला जामीन मिळणे हा त्याचा घटनात्मक अधिकार आहे, असेही त्यांनी ठामपणे सांगितले.

न्यायाधीशांच्या नियुक्ती प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी चंद्रचूड यांनी एक महत्त्वाची सूचना केली. “सर्वोच्च आणि उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती करणाऱ्या ‘कॉलेजियम’मध्ये नागरी समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्तींचा (Eminent Persons from Civil Society) समावेश करावा, जेणेकरून लोकांचा न्यायव्यवस्थेवरील विश्वास वाढेल,” असे ते म्हणाले.

आपल्या कार्यकाळातील ऐतिहासिक निर्णयांचा उल्लेख करताना त्यांनी ‘इलेक्टोरल बाँड्स’ रद्द करणे, समलैंगिकतेला गुन्हेगारीतून मुक्त करणे आणि सशस्त्र दलात महिलांना कायमस्वरूपी कमिशन देणे या निर्णयांचा अभिमानाने उल्लेख केला. मात्र, ‘वैवाहिक बलात्कार’ (Marital Rape) अद्याप गुन्हा ठरवला गेला नाही, याची खंतही त्यांनी यावेळी व्यक्त केली.¹

© २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.