पिंपरी: माहितीच्या महासागरात ज्ञानाचा दीप आणि मतांच्या कोलाहलात विवेकाचा आवाज बनण्याची क्षमता केवळ वाचनामध्ये आहे. वाचन हा केवळ एक छंद नसून व्यक्तीच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचा आणि समाजाच्या वैचारिक आरोग्याचा मूलाधार आहे. दरवर्षी १५ ऑक्टोबर रोजी भारताचे माजी राष्ट्रपती, थोर शास्त्रज्ञ आणि प्रेरणादायी विचारवंत डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त महाराष्ट्रात ‘वाचन प्रेरणा दिन’ अतिशय उत्साहात साजरा केला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण व्हावी, वाचनसंस्कृतीचा विकास व्हावा आणि ज्ञानाच्या साधनेशी नव्या पिढीचे नाते अधिक दृढ व्हावे, या उद्देशाने या दिवसाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र, या दिवसाचे खरे औचित्य केवळ भाषणांमध्ये, पुस्तक प्रदर्शनांमध्ये किंवा एक दिवसाच्या उपक्रमांमध्ये नसून, त्या निमित्ताने निर्माण होणाऱ्या दीर्घकालीन वाचनसंस्कृतीत आहे.

आज माणसाच्या हातात जग आले आहे, पण त्या जगाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आवश्यक असलेली विचारांची खोली त्याच्याकडे आहे का? एका स्पर्शात हजारो माहितीचे तुकडे उपलब्ध होतात. काही सेकंदांत बातम्या, मते, विश्लेषणे आणि चित्रफिती आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकतात. माहितीचा वेग अभूतपूर्व आहे; मात्र या वेगाच्या धावपळीत विचार करण्यासाठी आपण थांबतो का? वाचलेल्या मजकुरामागील सत्य तपासतो का? हे प्रश्न केवळ शिक्षणव्यवस्थेपुढील नसून संपूर्ण समाजापुढील आहेत. वाचनाचा संबंध अक्षरओळखीपुरता मर्यादित नसून तो माणसाच्या विचारक्षमतेशी, संवेदनशीलतेशी आणि निर्णयक्षमतेशी जोडलेला असतो.

डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे ज्ञान, जिज्ञासा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, साधेपणा आणि स्वप्नशीलता यांचा सुंदर संगम होता. विज्ञानातील त्यांचे योगदान, क्षेपणास्त्र आणि अवकाश संशोधनातील भूमिका तसेच तरुणांशी त्यांनी साधलेला संवाद यांमुळे ते देशाचे लाडके प्रेरणास्थान बनले. मोठी स्वप्ने पाहण्यासाठी कल्पनाशक्ती हवी, पण ती वास्तवात उतरविण्यासाठी ज्ञान, जिज्ञासा आणि सातत्यपूर्ण अध्ययन आवश्यक असते, याचा कृतीशील वस्तूपाठ त्यांनी घालून दिला. त्यांच्या जयंतीचा हा दिवस प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या हातात पुस्तक आणि शिक्षकांच्या अध्यापनात जिज्ञासा निर्माण करणारा ठरावा.

आजच्या पिढीसमोर वाचनाचा प्रश्न एका नव्या स्वरूपात उभा राहिला आहे. स्मार्टफोन, समाजमाध्यमे आणि वेगाने बदलणाऱ्या डिजिटल आशयामुळे लक्ष अनेक दिशांनी खेचले जाते. मात्र, तंत्रज्ञानाला सरसकट दोष देणे योग्य नाही. ई-पुस्तके, ध्वनिपुस्तके आणि ऑनलाइन ग्रंथालयांमुळे ज्ञानाच्या संधी वाढल्या आहेत. समस्या तंत्रज्ञानाच्या अस्तित्वात नसून त्याच्या वापराच्या स्वरूपात आहे. चुकीची माहिती आणि दिशाभूल करणारे संदेश वेगाने पसरत असताना चिकित्सक वाचनाची (Critical Reading) गरज सर्वाधिक वाढली आहे. माहितीचा स्रोत कोणता, पुरावे काय आहेत, हे तपासण्याची सवय शालेय स्तरापासूनच लावली पाहिजे.

मुलांच्या दैनंदिन जीवनात पुस्तकाला आनंददायी स्थान मिळवून द्यावे. त्यांना आवडीची पुस्तके निवडण्याचे स्वातंत्र्य असावे.  शाळांमधील ग्रंथालये केवळ पुस्तकसंग्रहाची जागा न राहता विद्यार्थ्यांच्या जिज्ञासेचे केंद्र बनली पाहिजेत. दररोज मुक्त वाचनासाठी वेळ निश्चित करावा.दलित साहित्य, स्त्रीवादी लेखन, ग्रामीण साहित्य, आदिवासी साहित्य आणि विज्ञानलेखन यांच्या वाचनातून समाजाचे बहुआयामी चित्र समजून घेण्यास मदत होते.

वाचन केवळ सवय बनू नये, तर ती विचार करण्याची पद्धत बनावी; ज्ञान केवळ माहिती राहू नये, तर ते विवेकात परिवर्तित व्हावे. या वाचन प्रेरणा दिनानिमित्त आपण एक पुस्तक वाचण्याचा संकल्प करूया, आपल्या मुलांना पुस्तकांची भेट देऊया आणि एका प्रबुद्ध समाजाच्या निर्मितीसाठी हातभार लावुया!