पुण्यातील ‘आयुका’च्या शास्त्रज्ञांनी उलगडले सर्वात मोठ्या सर्पिल दीर्घिकेचे रहस्य; ‘सायलेंट कॅनिबॅलिझम’द्वारे वाढतेय ‘मालिन १’चा आकार
पुणे, १८ जानेवारी २०२६ | मॅक्स मंथन डेली न्यूज:
पुणे : पुण्यातील ‘आंतर-विद्यापीठ खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकी केंद्र’ (IUCAA) मधील शास्त्रज्ञांनी विश्वातील सर्वात मोठी सर्पिल (Spiral) दीर्घिका असलेल्या ‘मालिन १’ (Malin 1) च्या वाढीबाबतचे ४० वर्षांपासूनचे गूढ उकलले आहे. ही महाकाय दीर्घिका इतर मोठ्या दीर्घिकांशी धडक न देता, अतिशय शांतपणे छोट्या ‘बटू दीर्घिकांना’ (Dwarf Galaxies) स्वतःमध्ये सामावून घेत आपला आकार वाढवत असल्याचे समोर आले आहे.
साधारणपणे महाकाय दीर्घिका या इतर मोठ्या दीर्घिकांशी होणाऱ्या प्रचंड धडकेतून (Violent Collisions) आकाराने मोठ्या होतात. मात्र, मालिन १ ही दीर्घिका याला अपवाद ठरली आहे. मनिष कटारिया आणि कनक साहा यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांनी भारताच्या ‘अॅस्ट्रोसॅट’ (AstroSat) उपग्रहाचा वापर करून हा अभ्यास केला. त्यांना असे आढळले की, मालिन १ मध्ये ५० कोटी वर्षांपूर्वीचे तरुण तारे आणि ६ अब्ज वर्षांपूर्वीचे प्राचीन तारे एकत्र आढळत आहेत.
शास्त्रज्ञांच्या मते, एखादी छोटी बटू दीर्घिका मालिन १ च्या मध्यभागी एका विशिष्ट कक्षेतून (Polar Orbit) पडली असावी. मालिन १ ने तिला इतक्या शांतपणे गिळंकृत केले की, त्याच्या बाह्य नाजूक सर्पिल रचनेला कोणताही धक्का लागला नाही. संशोधकांनी या प्रक्रियेला ‘सायलेंट कॅनिबॅलिझम’ असे नाव दिले आहे.
-
आकार: जर आपली आकाशगंगा (Milky Way) एखादे लहान शहर असेल, तर मालिन १ हे अतिशय मोठे पण अंधुक शहर आहे. याचे केंद्रच आपल्या संपूर्ण आकाशगंगेच्या आकाराचे आहे.
-
अंतर: ही दीर्घिका पृथ्वीपासून सुमारे १.२ अब्ज प्रकाशवर्षे लांब आहे.
-
विशेष गट ‘C1’: अॅस्ट्रोसॅटच्या मदतीने शास्त्रज्ञांना या दीर्घिकेत ‘C1’ नावाचा एक विशेष ताऱ्यांचा गट आढळला, जो परिसरातील इतर भागांपेक्षा १५० किमी/सेकंद जास्त वेगाने फिरत आहे.
हा शोध नुकताच डिसेंबर २०२५ मध्ये ‘अॅस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्स’ मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे. या संशोधनामुळे विश्वातील मोठ्या दीर्घिकांच्या निर्मितीबाबतच्या जुन्या सिद्धांतांना नवी दिशा मिळाली आहे.
© २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.
