कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि विज्ञानाचे नवे युग: ‘डॅडलस’च्या विशेषांकातून जागतिक वैज्ञानिकांचा भविष्यवेध

पिंपरी/न्यूयॉर्क प्रतिनिधी आकाश कांबळे , २२ मे २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

पुणे/न्यूयॉर्क: “कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) क्षेत्रातील सातत्यपूर्ण प्रगती, विज्ञानातील त्याची वेगाने वाढणारी उपयुक्तता आणि महत्त्वपूर्ण शोधनिबंधांमधील त्याचे योगदान हे स्पष्ट दर्शवते की आपण आता ‘सायन्ससाठी एआय’ (AI for Science) या एका संपूर्णपणे नवीन युगात प्रवेश केला आहे. हा केवळ तंत्रज्ञानाचा विकास नसून मानवी विज्ञानाचा चेहरामोहरा बदलणारा ऐतिहासिक टप्पा आहे,” असा महत्त्वपूर्ण सूर जागतिक वैज्ञानिकांनी आळवला आहे. अमेरिकन अकॅडमी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसच्या जगप्रसिद्ध ‘डॅडलस’ (Dædalus) या नियतकालिकाच्या विशेष द्विशाखा अंकात (Double Issue) या संदर्भातील सखोल विश्लेषण प्रसिद्ध करण्यात आले आहे.

या विशेष अंकात जगातील “या नव्या एआय युगात वैज्ञानिक शोधांचे भविष्य काय असेल?” या मुख्य प्रश्नाचा वेध घेण्यात आला असून, जगातील ३३ अग्रगण्य शास्त्रज्ञांनी यात आपले संशोधन आणि मते मांडली आहेत.

या विशेषांकात शास्त्रज्ञांनी नमूद केले आहे की, एआयच्या साहाय्याने आतापर्यंत लागलेले शोध केवळ काय साध्य झाले, यापेक्षा ते ‘कसे साध्य झाले’ यासाठी अधिक महत्त्वाचे आहेत. उदाहरणार्थ, एआयच्या मदतीने पृथ्वीवरील जवळजवळ प्रत्येक ज्ञात प्रथिनाची (Protein Structure) अचूक रचना वर्तवण्यात विज्ञानाला यश आले आहे. या अभूतपूर्व यशामुळे मानवी जीवशास्त्र, आरोग्य व्यवस्था आणि विविध असाध्य आजारांवरील उपचारांच्या पद्धतींमध्ये कमालीचे आणि क्रांतिकारी बदल घडत आहेत. विज्ञानाची प्रगती आता एआयमुळे कित्येक पटीने वेगवान झाली आहे.

या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील विचारमंथनात जीवन विज्ञान (Life Sciences), वैद्यकशास्त्र, संज्ञानात्मक विज्ञान (Cognitive Science), मज्जासंस्था विज्ञान (Neuroscience), भौतिक आणि पृथ्वी विज्ञान (Physical & Earth Sciences), रसायनशास्त्र, पदार्थ विज्ञान (Materials Science), संगणक विज्ञान, गणित आणि सामाजिक शास्त्रातील आघाडीच्या ३३ संशोधकांनी सहभाग नोंदवला आहे. या सर्वांनी एआयच्या विज्ञानातील वर्तमानातील कामगिरीवर प्रकाश टाकत भविष्यातील अथांग शक्यतांचे दालन उघडले आहे.

शास्त्रज्ञांनी केवळ सद्यस्थितीवर न बोलता दूरगामी भविष्याकडे पाहत खालील प्रमुख मुद्द्यांवर भर दिला आहे:

•  एआय सध्या कोणत्या पातळीवर थांबते आणि त्याच्या पुढील प्रवासासाठी जागतिक पातळीवर काय प्रयत्न सुरू आहेत, याचा आढावा.

•  एआयच्या साहाय्याने केल्या जाणाऱ्या विज्ञानामुळे पारंपारिक वैज्ञानिक पद्धती (Scientific Method) आणि प्रत्यक्ष शास्त्रज्ञांची भूमिका (Role of the Scientist) यामध्ये होणारे मूलभूत बदल.

•  एआयने दिलेल्या निष्कर्षांमधील आव्हाने आणि मानवी सुरक्षिततेशी निगडित जटिलता.

‘डॅडलस’च्या या अंकातून एक अत्यंत महत्त्वाचे द्विमार्गी (Bidirectional) नाते समोर आले आहे. ते म्हणजे—एकीकडे एआय विज्ञानाला पुढे नेत आहे, तर दुसरीकडे विज्ञान स्वतः एआय तंत्रज्ञानाला अधिक प्रगल्भ आणि प्रगत बनवत आहे.

हा प्रवास आपल्याला नक्की कुठे घेऊन जाणार? विज्ञानाचे हे एक ‘सुवर्णयुग’ (Golden Age of Discovery) ठरेल का? माणूस आणि मशीनमधील हे नवे सहकार्य (Scientist-Machine Collaborations) मानवासाठी किती फायदेशीर ठरेल? माणसाच्या हस्तक्षेपाशिवाय चालणाऱ्या पूर्णपणे ‘स्वायत्त प्रयोगशाळा’ (Autonomous Labs) जग कशा हाताळणार? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मानवी समज किंवा बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन मशीनने लावलेले शोध मानवजात कसे स्वीकारणार? या सर्व अशा प्रश्नांची उत्तरे आहेत, ज्यांची कल्पना आपण आता कुठे करायला सुरुवात केली आहे. हे सकारात्मक आणि कल्याणकारी भविष्य घडवण्यासाठी आजच योग्य दिशा निश्चित करणे गरजेचे असल्याचे मत वैज्ञानिकांनी व्यक्त केले आहे.

© २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.