अमरावती: आजच्या भारतभर आणि जागतिक पातळीवर विचारांचे ध्रुवीकरण वेगाने वाढत आहे. प्रत्येक व्यक्ती कोणत्या ना कोणत्या गटाशी, पक्षाशी, धर्माशी, जातीशी किंवा विचारसरणीशी स्वतःची ओळख जोडून घेत आहे. ओळख असणे चुकीचे नाही; परंतु जेव्हा ती विवेक, तर्क आणि सत्य यांच्यावर मात करू लागते, तेव्हा समाजासाठी धोक्याची घंटा वाजू लागते. अशा मानसिकतेचे अचूक चित्रण करणारी ही हिंदी म्हण आजही तितकीच समर्पक वाटते— “मतवादी क्या जाने, तत्ववादी की बात; सूरज डूबा, उल्लू कहे हुआ सवेरा!”

आज माहितीचे युग आहे; परंतु त्याचबरोबर दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचेही (Misinformation) युग आहे. सोशल मीडिया, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल प्रचारामुळे माहितीचा महापूर आला असला, तरी तिचे चिकित्सक विश्लेषण करण्याची वृत्ती मात्र कमी होत आहे. लोक माहितीची सत्यता पडताळून न पाहता, ती स्वतःच्या मतांशी जुळते का एवढेच पाहतात. मतवादाची सुरुवात श्रद्धेने होते, पण तिचा शेवट अनेकदा अंधश्रद्धेत होतो. जेव्हा एखादी विचारसरणी अंतिम सत्य वाटू लागते, तेव्हा प्रश्न विचारणारा शत्रू वाटू लागतो. विधायक टीकेची जागा अंधसमर्थन घेते आणि अशा वेळी सत्य बोलणारा एकटा पडतो.

इतिहास सांगतो की समाजात मोठे परिवर्तन मतवादामुळे नाही, तर तत्त्ववादामुळे झाले. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी जातिव्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवला, सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी समाजाचा रोष पत्करला, राजर्षी शाहू महाराजांनी सामाजिक न्यायाचा मार्ग स्वीकारला, आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा मंत्र दिला—कारण या महापुरुषांसाठी मानवी समानता, सत्य आणि सामाजिक न्याय ही सर्वोच्च तत्त्वे होती.

आज अनेकदा व्यक्ती तत्त्वांपेक्षा व्यक्तिमत्त्वांच्या प्रेमात पडते. विचारांपेक्षा चेहऱ्यांचे राजकारण आणि कार्यापेक्षा प्रतिमेचे व्यवस्थापन अधिक महत्त्वाचे मानले जाते. “मी म्हणतो तेच अंतिम, मी करतो तेच योग्य, माझेच कार्य सर्वश्रेष्ठ आणि जबाबदारी मात्र दुसऱ्यांची,” अशी मानसिकता समाजात रुजताना दिसत आहे. परंतु प्रश्न विचारणे म्हणजे विरोध नव्हे; तर प्रश्न विचारणे हे जिवंत लोकशाहीचे मुख्य लक्षण आहे. तत्त्ववाद शिकवतो की कोणतीही व्यक्ती किंवा संस्था टीकेच्या पलीकडे नसते आणि सत्य कोणाचीही खासगी मालकी नसते.

आजची पिढी एका निर्णायक वळणावर उभी आहे. एका बाजूला अंधानुकरण, व्यक्तिपूजा, द्वेषाचे राजकारण आणि “मीच बरोबर” ही अहंपूर्ण मानसिकता आहे; तर दुसऱ्या बाजूला विवेक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संविधानिक मूल्ये आणि आत्मपरीक्षणाचा मार्ग आहे. शेवटी मते बदलतात, सत्ता बदलते, चेहरे बदलतात; पण सत्य, न्याय, समता आणि मानवता ही मूल्येच चिरंतन राहतात. अंधार कितीही दाटला तरी सूर्याचा प्रकाश रोखता येत नाही, त्याचप्रमाणे मतवादाच्या गदारोळात अखेर तत्त्ववादाचा प्रकाशच समाजाला योग्य दिशा दाखवत राहतो.