महाराष्ट्र शिक्षण विभागात मोठी फूट! ‘PAT’ परीक्षेचे पेपर YouTube वर लीक, विद्यार्थी मागत आहेत ‘आशीर्वाद’

८० लाख विद्यार्थ्यांच्या ‘असेसमेंट’चा उद्देश संपला; SCERT आणि ठेकेदारांच्या ‘अतिविस्तृत’ यंत्रणेमुळे तपासही कठीण

दि. २३ ऑक्टोबर २०२५, मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

पुणे शहर आणि संपूर्ण महाराष्ट्राच्या शिक्षण क्षेत्रात एक धक्कादायक प्रकरण उघडकीस आले आहे, जिथे सामयिक मूल्यमापन चाचणी (PAT) या परीक्षेचे अनेक पेपर YouTube वर लीक झाले आहेत आणि त्यांना १ लाखांहून अधिक व्ह्यूज मिळाले आहेत.

पुणे पोलीस सध्या अशा तीन पेपरफुटीच्या घटनांचा (एप्रिल, ऑगस्ट आणि ऑक्टोबर २०२५) तपास करत आहेत. विशेष म्हणजे, ज्या YouTube चॅनलवर हे लीक झालेले पेपर टाकले जातात, तिथे विद्यार्थी परीक्षेपूर्वी मराठी आणि गणिताच्या पेपरसाठी विनवणी करत होते, तर पेपर मिळाल्यावर अनेकांनी ‘आशीर्वाद’ देऊन आभार मानले आहेत.

या पेपरफुटीचा तपास करणारे सुशांत कुलकर्णी आणि सोहम शाह यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, इयत्ता ८ वीच्या इंग्रजीच्या पेपरसह अनेक पेपर परीक्षेच्या काही तास आधी लीक झाले होते.

२०२३ पासून, महाराष्ट्रात ‘स्टार्स’ (STARS) योजनेअंतर्गत PAT परीक्षा घेतली जाते, ज्याला जागतिक बँकेकडून मोठी आर्थिक मदत मिळते. इयत्ता ३ री ते ८ वीच्या सरकारी आणि अनुदानित शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या प्राथमिक भाषा, गणित आणि इंग्रजीमधील शिकण्याच्या त्रुटी ओळखणे आणि त्यांना विशिष्ट मदत करणे हा या परीक्षेचा मुख्य उद्देश आहे.

तपास करणाऱ्या एका अधिकाऱ्याने म्हटले आहे की, “या पेपरफुटीचा SSC किंवा HSC परीक्षेसारखा थेट परिणाम होत नाही, तर ही चाचणी शिक्षण प्रक्रियेची गुणवत्ता तपासण्यासाठी आहे. जेव्हा मोठ्या संख्येने विद्यार्थी सरासरीपेक्षा कमी कामगिरी करतात, तेव्हा ते थेट शिक्षकांच्या कामावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करते आणि त्यांना पुन्हा शिकवणे अनिवार्य करते. त्यामुळे हे लीक खरे पाहता शिक्षक आणि शिक्षणाची मूल्यांकन प्रणाली निष्फळ ठरवत आहेत.”

• तपासाची व्याप्ती: एप्रिल २०२४ मध्ये ग्रेड ३ ते ८ मधील ८० लाखाहून अधिक विद्यार्थी या चाचणीसाठी बसले होते. ही संख्या १० वीच्या बोर्ड परीक्षेपेक्षा पाचपट मोठी आहे.
• तपास कठीण: राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेचे (SCERT) अधिकारी दरवर्षी तीन वेळा ही परीक्षा आयोजित करतात. पेपर तयार करण्याचे काम SCERT ने नियुक्त केलेले विषय तज्ञ करतात, पुण्यातील एका कंपनीकडे पेपर छापणे, तर मुंबईतील एका कार्गो कंपनीकडे पेपर प्रादेशिक युनिट्स आणि शाळांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी आहे.
• संशयित: एका वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्याने सांगितले की, ही पेपरफुटी राज्याच्या यंत्रणेत, खाजगी कंत्राटदारांमध्ये, मध्यस्थ प्रशासकीय युनिट्समध्ये किंवा अगदी शाळांमध्ये कुठेही होऊ शकते. यामुळे संशयितांचा समूह खूप मोठा आहे. आम्ही YouTube वरील हालचाली तपासण्यासाठी सायबर तज्ञांची मदत घेत आहोत.

SCERT चे संचालक राहुल रेखावार यांनी वारंवार FIR दाखल केल्यामुळे गैरव्यवहार कमी झाल्याचा दावा केला असला तरी, ते या गंभीर प्रश्नावर भाष्य करण्यास उपलब्ध झाले नाहीत.

माजी SCERT संचालक वसंत कल्पान्डे म्हणाले, “PAT ही परीक्षा सरकारी आणि अनुदानित शाळांमध्ये घेतल्या जाणाऱ्या जनगणना (census) सारखीच आहे, यात काहीही पणाला लागत नाही, त्यामुळे कोणी पेपर लीक का करत आहे हे समजणे कठीण आहे.” त्यांनी या परीक्षेचे ‘विकेंद्रित स्वरूप’ (decentralised format) करण्याची गरज व्यक्त केली, ज्यामुळे राज्य स्तरावरील पेपरफुटी रोखता येईल.

यासोबतच, पुणे महानगरपालिका (PMC) मधील एका शिक्षकाने सांगितले की, काही शाळांना आवश्यकतेपेक्षा कमी पेपर पुरवले जातात, ज्यामुळे त्यांना फोटोकॉपी करावी लागते आणि त्यामुळे लीक होण्याची शक्यता वाढते. ए. एल. देशमुख (निवृत्त प्राचार्य, आपटे प्रशाला) यांनी स्पष्ट केले की, इतक्या मोठ्या स्तरावरील परीक्षेसाठी जिल्हाधिकारी आणि पोलीस आयुक्तांच्या सहभागाशिवाय कठोर उपाययोजना नसतील तर लीक अपरिहार्य आहेत.

© २०२५ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.