संपादकीय विशेष:
ईश्वर नाकारणाऱ्या धर्मात ‘देव’ आला कुठून? जैन आचरणातील विरोधाभासावर एक चिकित्सक विश्लेषण
दिनांक: ३१ मार्च २०२६, © २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज:
पिंपरी-चिंचवड: भारतीय धार्मिक आणि दार्शनिक परंपरांमध्ये जैन धर्म हा अत्यंत बौद्धिक आणि तर्कनिष्ठ मानला जातो. ज्या काळात जगातील बहुतांश संस्कृती एका अदृश्य ‘सृष्टीकर्त्या’ ईश्वराची आराधना करत होत्या, त्या काळात जैन तत्त्वज्ञानाने “विश्व अनादी-अनंत आहे आणि ते कोणीही निर्माण केलेले नाही,” हा क्रांतिकारी विचार मांडला. मात्र, आजच्या काळात जैन धर्माचे आचरण आणि मूळ तत्त्वज्ञान यात मोठा विरोधाभास दिसून येत असून, ईश्वर नाकारणाऱ्या या धर्मात ‘देव’ ही संकल्पना नेमकी कशी रुजली, याचा आढावा घेणे गरजेचे ठरते.
भगवान महावीर यांनी स्पष्ट केले होते की, प्रत्येक जीव हा स्वतःच्या कर्माचा निर्माता आहे. जैन धर्मात ‘देव’ ही संज्ञा सृष्टीकर्त्यासाठी नसून ‘तीर्थंकर’ किंवा ‘अरिहंत’ यांच्यासाठी वापरली जाते. ज्यांनी स्वतःच्या प्रयत्नांनी कर्मबंधनातून मुक्ती मिळवून मोक्ष प्राप्त केला, ते तीर्थंकर पूजनीय ठरले. मात्र, हे तीर्थंकर कोणाचे नशीब बदलत नाहीत किंवा कोणाला आशीर्वादही देत नाहीत, असे मूळ तत्त्वज्ञान सांगते.
दुसरीकडे, आजची परिस्थिती पाहिली तर जैन मंदिरांमध्ये होणारी आरती, अभिषेक, नवस आणि संकटातून सुटकेसाठी घातले जाणारे साकडे हे सर्व प्रकार मूळ ‘वीतरागी’ (ज्याला कशाचाही मोह नाही असा) संकल्पनेच्या विरोधात जाताना दिसतात. “कोणीही तुमचे नशीब बदलू शकत नाही,” असे सांगणाऱ्या धर्मात “देव माझे नशीब बदलेल,” ही भावना निर्माण होणे, हा तत्त्वज्ञानाचा पराभव मानला जात आहे.
१. मानवी मानसिकता आणि भीती: माणसाला मुळात अनिश्चिततेची भीती वाटते. स्वतःच्या कर्माची जबाबदारी घेण्यापेक्षा ती एखाद्या अदृश्य शक्तीवर ढकलणे सोपे वाटते. याच असुरक्षिततेच्या भावनेतून माणूस पुन्हा ‘देव’ निर्माण करतो.
२. परंपरेचा पगडा: भारतीय समाजात देवपूजा, विधी आणि कर्मकांडांची मुळे इतकी खोलवर रुजलेली आहेत की, कोणताही धर्म त्यापासून पूर्णपणे अलिप्त राहू शकलेला नाही. बौद्ध धर्मातही गौतम बुद्धांनी ईश्वराला नाकारले होते, मात्र नंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांनाच देवत्व बहाल केले.
३. सामाजिक आणि आर्थिक रचना: मंदिर, उत्सव आणि पूजाविधी यांच्याभोवती एक मोठी सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्था उभी राहते. ही व्यवस्था टिकवून ठेवण्यासाठी ‘देव’ ही संकल्पना अत्यंत सोयीची आणि उपयुक्त ठरते.
नास्तिक भूमिकेतून पाहिले तर, देव ही कोणतीही वस्तुनिष्ठ सत्यता नसून ती केवळ मानवी कल्पनेचा आविष्कार आहे. भीती आणि परंपरेतून जन्मलेला ‘देव’ हा बाहेर कुठेही नसून, तो माणूस स्वतःच्या सोयीनुसार तयार करतो.
जैन धर्माने ईश्वराचे अस्तित्व नाकारून माणसाला स्वतःच्या भाग्याचा विधाता बनवण्याचा मार्ग दाखवला होता. मात्र, अनुयायांनी पुन्हा देवत्वाच्या चौकटीत अडकून तो मार्ग धूसर केला आहे. जेव्हा माणूस स्वतःच्या बुद्धीने आणि विवेकाने कर्माची जबाबदारी स्वीकारतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने कर्मबंधनातून मुक्त होऊ शकतो. देव नाही आणि त्याची गरजही नाही; माणूस स्वतःच्या कृतीनेच आपले आयुष्य घडवतो, हेच अंतिम सत्य या विरोधाभासातून समोर येते.
© २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.
