सुधारणांऐवजी मानसिक रुग्णालये का बंद होत आहेत?

ऐतिहासिक वारसा आणि वर्तमानातील गंभीर प्रश्न: गरिबांसाठी मानसिक आरोग्य सेवा कुठे?

१२ ऑगस्ट २०२५, मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

भारताच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात मानसिक आरोग्य रुग्णालयांचा नेहमीच एक विशेष उल्लेख राहिला आहे. १८५७ च्या स्वातंत्र्यसंग्रामापासून ते १९६२ च्या चीन-भारत युद्धापर्यंत या रुग्णालयांनी अनेक महत्त्वाच्या घटना पाहिल्या आहेत. मात्र, आजच्या काळात सुधारणा करण्याऐवजी ही रुग्णालये बंद करण्याचा निर्णय घेतला जात आहे, ज्यामुळे गंभीर मानसिक आजार असलेल्या गरीब लोकांसाठी मोठी समस्या निर्माण झाली आहे.

या रुग्णालयांचा इतिहास केवळ उपचारांशी संबंधित नाही, तर तो देशाच्या अनेक महत्त्वपूर्ण घटनांशी जोडलेला आहे.

इतिहासाच्या पाऊलखुणा: विसरलेल्या कथा

• १८५७ चा विद्रोह: १० मे १८५७ रोजी मेरठहून आलेल्या बंडखोरांनी दिल्लीतील पहिले लक्ष्य तेथील मानसिक रुग्णालय बनवले. त्यांनी १०० हून अधिक कैद्यांना मुक्त केले. इतिहासात या घटनेची फारशी नोंद नाही, मात्र ही घटना देशाच्या पहिल्या स्वातंत्रलढ्याची सुरुवात मानली जाते.
• १९६२ चे युद्ध आणि तेजपूर: १९६२ च्या भारत-चीन युद्धादरम्यान, चीनच्या सैन्याने तेजपूरजवळील बॉम्डिलापर्यंत धडक दिल्यावर तेजपूरमध्ये भीतीचे वातावरण पसरले. तेव्हा शहरातील सर्व नागरिक पळून गेले, पण मानसिक रुग्णालयाचे अधीक्षक, डॉ. नानी बोरदोलोई थांबले. त्यांनी सर्व रुग्णांना मुक्त केले आणि स्थानिक रेडिओ स्टेशनवरून शांततेचे आवाहन केले. त्यांच्या या धाडसासाठी त्यांना नंतर पद्मश्री मिळाला, पण रुग्णांनी ‘चीन की जय हो’च्या घोषणा दिल्याची कथा आजही सार्वजनिक स्मृतीत विसरली गेली आहे.
• राँचीचे उदाहरण: १९३४ मध्ये राँचीच्या इंडियन मेंटल हॉस्पिटलमध्ये अनेक उत्कृष्ट उपक्रम राबवले जात होते. मेजर जल धुनिभॉय यांनी रुग्णांसाठी क्रिकेट सामने, जत्रा आणि जादूचे खेळ आयोजित केले. त्यांनी ‘रुग्णांच्या अडचणीत त्यांच्या सोबत उभे राहणे’ हे तत्त्वज्ञान रुजवले, जे आजही आरोग्य सेवेसाठी महत्त्वाचे आहे.

सुधारणेऐवजी रुग्णालये बंद का?

१९९० च्या दशकात, आधुनिकतेच्या नावाखाली भारताने ‘de-institutionalisation’ (संस्थात्मक काळजी कमी करणे) धोरण स्वीकारले. याचा परिणाम म्हणून बेंगळूरुमधील NIMHANS, दिल्लीतील IHBAS आणि तेजपूरमधील LGBRMH यांसारख्या प्रमुख रुग्णालयांमधील बेडची संख्या १,००० वरून ४०० पर्यंत कमी करण्यात आली.

याचा अर्थ, मानसिक रुग्णालयांची सुधारणा करण्याऐवजी ती बंद करण्यावर भर देण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गरीब आणि बेघर लोकांना मोठा फटका बसला.

काय आहेत गंभीर परिणाम?

• खासगी सेवा, गरिबांना नकार: ज्या लोकांकडे पैसे आहेत, त्यांच्यासाठी खासगी मानसिक आरोग्य केंद्रे उपलब्ध आहेत. मात्र, ज्यांच्याकडे पर्याय नाही, अशा अनेक रुग्णांना बाहेर काढले गेले.
• बेघर आणि तुरुंगात: बाहेर काढलेले रुग्ण कुठे गेले? त्यांना समाजात कोणती मदत मिळाली? याची ठोस उत्तरे आजही उपलब्ध नाहीत. पाश्चिमात्य देशांप्रमाणेच, भारतातही अनेक मनोरुग्ण आज तुरुंगात किंवा रस्त्यावर बेघर अवस्थेत दिसून येतात.
• दीर्घकालीन काळजीचा अभाव: जरी अल्पकालीन उपचारांमध्ये प्रगती झाली असली तरी, दीर्घकाळापर्यंत मानसिक आरोग्य सेवांची गरज असलेल्या लोकांसाठी आजही फारसे पर्याय नाहीत.

मानसिक आजार ही एक गंभीर वास्तविकता आहे आणि समाजातील एका मोठ्या वर्गाला दीर्घकाळासाठी मदतीची गरज असते. या रुग्णालयांच्या इतिहासातून शहाणपण घेऊन, आपण सर्वांसाठी परवडणाऱ्या आणि विश्वासार्ह मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे हेच आपले कर्तव्य आहे.

© 2025 मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.