गांधी, आंबेडकर आणि टिळकयुग: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्थापनेमागची ची राजकीय अपरिहार्यता
‘संघाच्या स्थापनेचे श्रेय महात्मा गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही दिले पाहिजे’; शंभर वर्षांच्या संघ आणि समकालीन भारतीय राजकारणाचे ज्येष्ठ पत्रकार संजय आवटे यांनी केलेले विशेष विश्लेषण.
पिंपरी चिंचवड, दि. ऑक्टोबर , मॅक्स मंथन डेली न्यूज:
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्थापनेला लवकरच शंभर वर्षे पूर्ण होत आहेत. आज गांधी जयंती आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या पार्श्वभूमीवर, संघाच्या स्थापनेची मुळे च्या दशकातील भारतीय राजकारणाच्या निर्णायक वळणांमध्ये कशी दडलेली आहेत, याचे सडेतोड विश्लेषण ज्येष्ठ पत्रकार संजय आवटे यांनी केले आहे. महात्मा गांधींचा काँग्रेसमधील उदय, लोकमान्य टिळकांचे देहावसान आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा अस्पृश्य समाजाच्या नेतृत्वात झालेला उदय, या तीन घटनांनीच मुंजे-हेडगेवार यांना मध्ये संघ स्थापन करण्याची निकड निर्माण केली, असे त्यांचे मत आहे.
टिळकयुगाचा अस्त आणि गांधीपर्वाचा उदय
मध्ये महात्मा गांधी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले. त्यांचे गुरू नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी भारतभर भ्रमंती केली. च्या लखनौ काँग्रेस अधिवेशनात गांधी प्रथमच सहभागी झाले.
- गांधींची धास्ती: च्या चंपारण्य सत्याग्रहानंतर राष्ट्रीय राजकारणात गांधींचे महत्त्व इतके वाढले की, लोकमान्य टिळकांच्या समर्थकांना, विशेषतः बी. एस. मुंजे आणि डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांना चिंता वाटू लागली.
- मधील राजकीय धक्का: टिळकांच्या समर्थकांनी त्यांना च्या नागपूर काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष करण्याचा मनोमन निश्चय केला होता, पण अधिवेशनापूर्वीच लोकमान्यांचे देहावसान झाले. यामुळे गांधींचा प्रभाव अधिक अधोरेखित झाला आणि काँग्रेसमध्ये ‘गांधीयुग’ सुरू झाल्याची खात्री सर्वांना पटली. अधिवेशनात बॅरिस्टर मोहम्मद अली जिना यांना अपमानास्पद प्रसंगाला सामोरे जावे लागले आणि त्यांनी ‘मिस्टर गांधी’ म्हणण्याचा आग्रह धरला. याच अधिवेशनात अपमानित होऊन जिनांनी काँग्रेस सोडली. मुंजे-हेडगेवारांनीही याच काळात काँग्रेस सोडली.
गांधी-आंबेडकर आणि हिंदुत्ववादी मांडणीला तडाखा
हे वर्ष भारतीय सामाजिक राजकारणासाठी अत्यंत निर्णायक ठरले.
- अस्पृश्यता निवारण परिषद: याच च्या नागपूर अधिवेशनात महात्मा गांधींच्या अध्यक्षतेखाली अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारण परिषद आयोजित करण्यात आली होती.
- टिळकांचा अंतर्विरोध: कर्मवीर विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आपल्या आत्मकथनात सांगितल्यानुसार, टिळकांनी ‘अस्पृश्यता देवाला मान्य असेल, तर मला तो देव मान्य नाही’ असे जाहीरपणे सांगितले असले तरी, ‘मी माझ्या खासगी आणि सार्वजनिक जीवनात अस्पृश्यता पाळणार नाही’ या आशयाच्या पत्रकावर सही करण्यास त्यांनी खाजगीत नकार दिला. ‘सहकाऱ्यांना विचारावे लागेल’ असे कारण त्यांनी दिले.
- आंबेडकरांचा उदय: मध्येच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि राजर्षी शाहू महाराजांनी माणगाव परिषद केली. राजर्षींनी बाबासाहेबांना अस्पृश्यांसह सर्वांचे नेते म्हणून घोषित केले. याच वर्षी बाबासाहेबांनी ‘मूकनायक’ सुरू केले. एकूणच, या घटना हिंदुत्वाच्या कर्मठ मांडणीला मोठा तडाखा देणाऱ्या ठरल्या.
गांधींना विरोध करण्यासाठी संघाची स्थापना
काँग्रेसमधील महात्मा गांधींच्या अहिंसा आणि धर्मनिरपेक्षता या मूल्यांना कट्टर हिंदुत्ववादी असलेल्या मुंजे-हेडगेवार गटाचा तीव्र विरोध होता.
- मध्ये गांधी बेळगाव काँग्रेसचे अध्यक्ष झाल्यानंतर आपला प्रभाव आता काँग्रेसमध्ये चालणार नाही, हे या गटाला स्पष्ट झाले.
- गांधींच्या अहिंसा आणि धर्मनिरपेक्षतेच्या धोरणाला विरोध करण्यासाठी आणि देशाला ‘हिंदू राष्ट्र’ करण्यासाठी याच गटाने मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली.
- फॅसिस्ट प्रभाव: बी.एस. मुंजे यांनी इटलीमध्ये जाऊन मुसोलिनीची भेट घेतली होती. लष्करी शिस्तीतच देशाची प्रगती होऊ शकते आणि अहिंसेला काही अर्थ नाही, अशी त्यांची धारणा होती.
संघाचा तिरंग्याला विरोध आणि मनुस्मृतीचा आग्रह
- स्वातंत्र्य लढ्याला विरोध: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी होण्यास विरोध केला आणि उलटपक्षी ब्रिटिश वसाहतवादी सत्तेशी सहकार्याचे धोरण स्वीकारले.
- तिरंग्याला विरोध: जानेवारी रोजी देशभर संपूर्ण स्वातंत्र्यदिन साजरा करत तिरंगा फडकवण्याचा निर्णय काँग्रेसने घेतला, तेव्हा संघाने या निर्णयाला विरोध करत भगवा झेंडा फडकवण्याचा आदेश दिला. स्वातंत्र्यानंतरही संघाच्या मुखपत्राने तिरंग्याऐवजी भगवा ध्वज राष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकारावा, असा आग्रह धरला होता.
- राज्यघटनेवर टीका: भारतीय राज्यघटनेलाही संघाने सुरुवातीला मान्यता दिली नव्हती. संघाचे मुखपत्र असलेल्या ‘ऑर्गनायझर’ने ( नोव्हेंबर ) अग्रलेखात म्हटले होते की, ‘आपल्या राज्यघटनेत प्राचीन भारतातील विलक्षण घटनात्मक परंपरांचा उल्लेखच नाही. मनुस्मृतीत मांडलेल्या कायद्यांचे कौतुक जग करत आहे. पण आपल्या घटनाकारांना त्याचा अर्थ समजत नाही.’
फाळणीवरील सावरकर-जिन्नांचे ‘एकमत’
भारताच्या फाळणीसाठी गांधी-नेहरूंना जबाबदार मानणाऱ्या टोळीला ज्येष्ठ पत्रकार आवटे यांनी ऐतिहासिक संदर्भ देत उत्तर दिले.
- द्विराष्ट्र सिद्धांत: जिना यांनी ‘हिंदू आणि मुस्लिम असे दोघेही एका देशात राहू शकत नाहीत, ते स्वतंत्र दोन देश आहेत’, असा द्विराष्ट्र सिद्धांत मांडला. हाच सिद्धांत सावरकरांनी उचलून धरला होता.
- डॉ. आंबेडकरांचे मत: “सावरकर आणि जिना हे एक राष्ट्र विरुद्ध द्विराष्ट्र या प्रश्नावर परस्परविरोधी नसून पूर्णपणे एकमताने एकमेकांसोबत उभे राहतात. भारतात दोन राष्ट्रे आहेत, यावर ते दोघे केवळ सहमतच नाहीत, तर त्याबद्दल ते ठाम आग्रहही धरतात.”
- या दोन प्रवाहांमुळेच भारताची फाळणी करणे इंग्रजांना शक्य झाले, असे विश्लेषण आवटे यांनी केले.
संजय आवटे यांच्या मते, मधील टिळकांचे देहावसान, नागपूर अधिवेशनातील गांधीपर्वाची झलक, ऐतिहासिक माणगाव परिषद आणि ‘मूकनायक’मधील क्रांतिकारी भाषा, यामुळेच संघ स्थापन करण्याची निकड निर्माण झाली. मध्ये गांधी काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले आणि मग ती तातडीची गोष्ट झाली. याच कारणामुळे गांधी संघासाठी प्रातःस्मरणीय ठरले असावेत, असे उपरोधिक मत आवटे यांनी व्यक्त केले आहे.
© मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.
