वैद्यकीय इतिहासात प्रथमच यश! जनुकीय-सुधारित डुकराचे यकृत मानवात प्रत्यारोपण, रुग्णाचे वाचले १७१ दिवस जीवन

ऑक्सिलरी झेनोट्रान्सप्लांटेशनमुळे अवयवदानाची मोठी समस्या सुटणार; चिनी रुग्णाच्या शरीरात डुकराचे यकृत सहा आठवडे सक्रिय

चीन, दि. ७ डिसेंबर २०२५, मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

चीनमध्ये वैद्यकीय इतिहासात प्रथमच, जनुकीयदृष्ट्या सुधारित (Genetically Modified) डुकराचे यकृत एका जिवंत मानवी रुग्णामध्ये यशस्वीरित्या प्रत्यारोपित करण्यात आले आणि या अवयवाने तब्बल सहा आठवड्यांपर्यंत महत्त्वाची कार्ये पार पाडली. हे ऑक्सिलरी झेनोट्रान्सप्लांटेशन (Auxiliary Xenotransplantation) होते. म्हणजेच, डुकराच्या अवयवाने मानवी यकृताची संपूर्ण जागा घेतली नाही, तर त्याला पूरक म्हणून काम केले. या अभूतपूर्व प्रक्रियेचे तपशील ‘जर्नल ऑफ हेपॅटोलॉजी’ (Journal of Hepatology) या प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रकाशित करण्यात आले आहेत. अवयवांच्या जागतिक तुटवड्याच्या संकटावर मात करण्यासाठी हे संशोधन एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

जगामध्ये दरवर्षी लाखो लोक गंभीर यकृत निकामी होण्याच्या समस्येने त्रस्त असतात, मात्र मानवी अवयवांचा तुटवडा खूप मोठा आहे. याच पार्श्वभूमीवर, अनुवांशिकरित्या सुधारित डुकराचे अवयव मानवी रुग्णांसाठी ‘बॅकअप वेअरहाउस’ म्हणून वापरण्याची संकल्पना महत्त्वाची ठरत आहे.

• रुग्णाची स्थिती: ज्या ७१ वर्षीय रुग्णावर हे प्रत्यारोपण करण्यात आले, ते हेपेटायटीस बी, यकृत सिरोसिस आणि यकृताच्या कर्करोगाने (HCC) त्रस्त होते. त्यांच्या प्रगत आणि घातक स्थितीमुळे ते मानवी यकृत प्रत्यारोपणाच्या निकषांमध्ये बसत नव्हते.

• प्रायोगिक प्रक्रिया: अनहुई विद्यापीठाच्या फर्स्ट ॲफिलिएटेड हॉस्पिटलमधील संशोधन पथकाने जनुकीय सुधारित डुकराचे यकृत रुग्णाच्या शरीरात ‘ऑक्सिलरी’ अवयव म्हणून शस्त्रक्रिया करून बसवले. रुग्णाचे स्वतःचे यकृत जागेवरच ठेवले गेले. रक्ताभिसरण आणि चयापचयाचा (Metabolic) भार कमी करणे हा यामागचा उद्देश होता.

प्रत्यारोपित केलेले यकृत खास प्रजनन केलेल्या दियान्नान मिनी-पिग मधून घेण्यात आले होते. मानवी रोगप्रतिकारशक्तीला हा अवयव परका वाटू नये, यासाठी यामध्ये एकूण दहा महत्त्वाचे जनुकीय बदल करण्यात आले होते.

• पिग जनुके ‘नॉक आउट’: डुकरातील तीन जनुके जी ‘झेनोजेनिक अँटीजेन्स’ (Xenogeneic Antigens) तयार करतात (ज्यामुळे मानवी रोगप्रतिकारशक्ती अवयवाला त्वरित नाकारते) ती ‘बंद’ (Knocked Out) करण्यात आली.

• मानवी जनुके समाविष्ट: रोगप्रतिकारशक्ती आणि रक्त गोठण्याची क्षमता (Coagulation) सुधारण्यासाठी सात मानवी जनुके (उदा. CD46, CD55, CD59, EPCR, CD47) समाविष्ट करण्यात आली.

या बदलांमुळे हे यकृत रोगप्रतिकारशक्तीच्या दृष्टीने कमी ‘डुकरासारखे’ आणि अधिक ‘तटस्थ’ (Neutral) वागावे, तसेच अनियंत्रित रक्त गोठण्याच्या समस्या टाळता याव्यात, हे सुनिश्चित करण्यात आले.

• प्रारंभिक यश: शस्त्रक्रियेनंतरच्या पहिल्या ३१ दिवसांत यकृताचे कार्य नियमितपणे सुरू राहिले. यकृताच्या चाचण्या (उदा. बिलीरुबिन, एन्झाईम्स) सामान्य होत्या आणि डुकराचे यकृत सक्रियपणे चयापचयाचा भार सांभाळत असल्याचे सिद्ध झाले. डुकराच्या यकृताने पित्त (Bile) देखील तयार केले. रुग्णाला गहन ‘इम्युनोसप्रेसिव्ह थेरपी’ (प्रतिकारशक्ती दडपणारे औषध) देण्यात आले.

• गुंतागुंत: सुमारे पाचव्या आठवड्यात, झेनोट्रान्सप्लांटेशन-संबंधित थ्रोम्बोटिक मायक्रोएंजियोपॅथी (xTMA) नावाची गंभीर समस्या विकसित झाली. यात लहान रक्तवाहिन्यांमध्ये सूक्ष्म गुठळ्या (Microthrombi) तयार होऊ लागल्या.

• यकृत काढले: गुंतागुंत वाढत असल्याचे पाहून डॉक्टरांनी ३८ व्या दिवशी शस्त्रक्रिया करून डुकराचे यकृत काढले.

डुकराचे यकृत लवकर काढले गेले असले तरी, त्याच्या कार्यामुळे रुग्णाला अनेक आठवडे चयापचय स्थिरता मिळाली. यकृत काढल्यानंतर रुग्णावर कर्करोग आणि यकृतविकाराचे नेहमीचे उपचार सुरू राहिले. प्रत्यारोपणानंतर एकूण १७१ व्या दिवशी रुग्णाचा वरच्या अन्ननलिकेतून वारंवार रक्तस्राव झाल्यामुळे मृत्यू झाला.

या केसमुळे संशोधकांना शॉर्ट-टर्म यकृत कार्य, रोगप्रतिकारशक्तीची प्रतिक्रिया आणि xTMA सारख्या गुंतागुंतीबद्दल अत्यंत मौल्यवान माहिती मिळाली. जनुकीय सुधारित डुकराचे यकृत जिवंत रुग्णामध्ये दीड महिन्यापर्यंत कार्य करू शकते आणि त्यांचे जीवन सुमारे सहा महिन्यांनी वाढवू शकते, हे सिद्ध झाले. भविष्यात तीव्र यकृत निकामी झालेल्या (Acute Liver Failure) रुग्णांसाठी हा एक ‘ब्रिजिंग’ (Bridge) उपाय ठरू शकतो, असे मत डॉ. रॅन बारझिले यांनी व्यक्त केले आहे.

© २०२५ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.