पुण्यातील ‘सॅव्हाना’ गवताळ प्रदेशाचा ७५० वर्षांचा इतिहास उलगडला! मराठी साहित्यातून शोधले पुराव; ‘सर्वत्र जंगल होते’ हा समज चुकीचा

पुणे, ८ फेब्रुवारी २०२६ | मॅक्स मंथन डेली न्यूज:

पुणे : पश्चिम महाराष्ट्राचा भूप्रदेश पूर्वी कसा होता? घनदाट जंगल की विस्तीर्ण गवताळ माळरान? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी पर्यावरण तज्ज्ञ आशिष नेर्लेकर आणि दिग्विजय पाटील यांनी विज्ञानाची सांगड चक्क ७५० वर्षांच्या मराठी साहित्याशी घातली आहे. त्यांच्या संशोधनानुसार, पुणे आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील सॅव्हाना (गवताळ प्रदेश) ही कोणतीही नष्ट झालेली जंगले नसून ती हजारो वर्षांपासूनची स्वतंत्र आणि संपन्न परिसंस्था आहे.

‘ब्रिटीश इकोलॉजिकल सोसायटी’च्या ‘पीपल अँड नेचर’ या मासिकात प्रसिद्ध झालेल्या शोधनिबंधात संशोधकांनी १३ व्या ते २० व्या शतकातील मराठी साहित्याचा आधार घेतला आहे. यात संत साहित्यातील भक्ती काव्ये, ओव्या, लोककथा आणि स्थानिक देवतांच्या कथांचे विश्लेषण करण्यात आले.

• संत साहित्यातील नोंदी: महिपतींच्या ‘भक्तविजय’ ग्रंथातील वर्णनांमध्ये विशिष्ट वनस्पती आणि खुल्या मैदानांचे वारंवार उल्लेख आढळतात.

• जेजुरीची लोककथा: पुणे जिल्ह्यातील जेजुरी जवळील ‘कोळविहिरे’ गावाच्या स्थापनेची लोककथा या संशोधनात महत्त्वाची ठरली आहे. यात कोळी (शिकारी), गवळी आणि नंतर धनगर (पशुपालक) समाजाच्या स्थलांतराचा क्रम आढळतो, जो खुल्या गवताळ प्रदेशाचा निदर्शक आहे.

अनेकांना असे वाटते की जिथे झाडे नाहीत तो प्रदेश ओसाड आहे किंवा तिथे पूर्वी जंगल असावे. मात्र, संशोधक आशिष नेर्लेकर यांच्या मते, “लोक इतिहासाचे रोमँटिकीकरण करतात आणि सर्वत्र जंगल होते असा समज करून घेतात. मात्र, गेल्या ७५० वर्षांतील मराठी साहित्य हेच सांगते की, येथील वनस्पती आणि विस्तीर्ण माळराने आजही तशीच आहेत जशी शतकांपूर्वी होती.”

१. व्याप्ती: नाशिक, अहमदनगर, पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर आणि कोल्हापूर या सात जिल्ह्यांतील साहित्याचा अभ्यास करण्यात आला.

२. सातत्य: गेल्या ७५० वर्षांत या भागातील प्रमुख वृक्ष प्रजाती आणि त्यांचे प्रमाण यात फारसा बदल झालेला नाही.

३. सांस्कृतिक वारसा: धनगर समाजाची लोकगीते आणि ओव्यांमधून मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या मेंढपाळीचे वर्णन येते, ज्यासाठी खुल्या गवताळ प्रदेशाची गरज असते.

हे संशोधन केवळ ऐतिहासिक नसून धोरणकर्त्यांसाठीही महत्त्वाचे आहे. गवताळ प्रदेशाला ‘पडिक जमीन’ समजून तिथे वृक्षारोपण करण्यापेक्षा, येथील मूळ नैसर्गिक अधिवास जपणे पर्यावरणाच्या दृष्टीने अधिक फायदेशीर ठरेल, असा संदेश यातून मिळतो.

© २०२६ मॅक्स मंथन डेली न्यूज. सर्व हक्क राखीव.