अमरावती: आपण ज्या समाजात जगतो, त्या समाजात सत्याला मान आहे, असे आपण नेहमी म्हणतो. पण प्रत्यक्ष आयुष्यात डोकावून पाहिलं तर चित्र काहीसं वेगळंच दिसतं. अनेकदा खरं बोलणाऱ्यापेक्षा गोड बोलणाऱ्याला जवळ केलं जातं. चुकीकडे बोट दाखवणाऱ्यापेक्षा चूक झाकून ठेवणारा आपला वाटतो. आणि सत्य सांगणाऱ्या माणसाला मात्र “याला प्रत्येक गोष्टीत का बोलायचं असतं?” असा प्रश्न विचारला जातो. म्हणूनच मनात एक वाक्य वारंवार येतं—“दुनिया खोट्याचा बाजार, सत्याच्या वाटेवर काटे हजार!” हे केवळ एखाद्या व्यक्तीचं दुःख नाही, तर आपल्या सामाजिक जगण्याचं वास्तव आहे.

आज आपल्या भोवती अनेक प्रकारची खोटी माहिती फिरते. कुणाबद्दल पूर्ण माहिती नसताना चर्चा होते, एखाद्या घटनेची सत्यता तपासल्याशिवाय संदेश पुढे पाठवला जातो, सोशल मीडियावरील एखाद्या पोस्टला पुरावा समजलं जातं. ज्याने मोठ्याने आणि आत्मविश्वासाने सांगितलं त्याचं खरं, अशीही मानसिकता काही ठिकाणी दिसते. याउलट सत्य सांगणारा म्हणतो, “थांबा, आधी तपासूया.” आणि इथेच त्याची अडचण सुरू होते, कारण सत्याला वेळ लागतो.

खोटं बोलून एखादा प्रश्न काही काळासाठी टाळता येतो. चुकीवर पडदा टाकता येतो. स्वतःची प्रतिमा चांगली दाखवता येते. एखाद्याला खूश करता येतं. पण सत्य स्वीकारलं की स्वतःकडेही पाहावं लागतं. आपली चूक मान्य करावी लागते. कुणाला नाराज करावं लागू शकतं. जवळच्या व्यक्तीविरुद्धही भूमिका घ्यावी लागू शकते. म्हणून सत्याचा मार्ग कठीण आहे.

आपल्या रोजच्या आयुष्यातील साध्या प्रसंगांतही हे दिसतं. कार्यालयात गैरप्रकार दिसला तर आवाज उठवणारा “अडचणीचा” ठरतो. समाजात एखादी चुकीची प्रथा सुरू असेल तर प्रश्न विचारणाऱ्याला “परंपरा मोडणारा” म्हटलं जातं. अन्यायाविरुद्ध बोललं तर “तुला काय पडलंय?” असं विचारलं जातं. पण जर प्रत्येकाने हाच प्रश्न विचारला असता—“मला काय पडलंय?”—तर समाजात बदल झाला असता का?

सत्याची बाजू घेणं म्हणजे आपणच नेहमी बरोबर आहोत, असा अहंकार नव्हे. उलट सत्याचा शोध घेणाऱ्याने स्वतःच्याही मतावर प्रश्न उपस्थित केला पाहिजे. “मला असं वाटतं” आणि “हे खरं आहे” यामध्ये मोठा फरक आहे. आपलं मत चुकू शकतं. आपली माहिती अपुरी असू शकते. आपल्याकडूनही गैरसमज होऊ शकतो. म्हणूनच विचार, पुरावा आणि विवेक यांना महत्त्व देणं गरजेचं आहे. आज समाजाला फक्त सत्य बोलणाऱ्या लोकांची नाही, तर सत्य तपासणाऱ्या लोकांचीही गरज आहे.

हा प्रश्न वैयक्तिक आयुष्यातही महत्त्वाचा आहे. कधी कधी आपण सत्य माहित असूनही शांत राहतो, कारण नातं तुटू नये असं वाटतं. काही वेळा कुणाला दुखावू नये म्हणून अर्धसत्य सांगतो. काही वेळा स्वतःची सोय म्हणून मौन स्वीकारतो. प्रत्येक सत्य प्रत्येक वेळी, प्रत्येक पद्धतीने सांगावं असं नाही. सत्य सांगतानाही संवेदनशीलता आवश्यक आहे. पण एखाद्याच्या चुकीला कायम साथ देणं आणि नातं टिकवण्यासाठी अन्यायाकडे दुर्लक्ष करणं, हे नातं वाचवणं नसून चुकीला बळ देणं आहे.

आपल्या समाजात अनेक सुधारणा सहज झालेल्या नाहीत. कुणीतरी प्रश्न विचारला म्हणून चर्चा सुरू झाली. कुणीतरी विरोध केला म्हणून अन्याय समोर आला. कुणीतरी रूढ समजुतीला आव्हान दिलं म्हणून बदलाची प्रक्रिया सुरू झाली. प्रश्न विचारणाऱ्या व्यक्तीला सुरुवातीला विरोध होतो. तिच्यावर टीका होते. कधी गैरसमज पसरवले जातात. पण त्या व्यक्तीने केवळ लोक काय म्हणतील म्हणून गप्प बसलं, तर बदलाची सुरुवातच होणार नाही.

म्हणूनच सामाजिक जीवनात एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते—लोकप्रिय असणं आणि योग्य असणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. कधी कधी योग्य भूमिका घेताना आपण एकटे पडतो. पण एकटेपणाची भीती वाटून चुकीच्या गर्दीत उभं राहणं यापेक्षा सत्याच्या बाजूने उभं राहणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

खोटं काही काळासाठी जिंकू शकतं. त्याला प्रसिद्धी मिळू शकते. लोकांचा विश्वासही मिळू शकतो. पण प्रत्येक खोट्यामागे एक दिवस सत्य उभं राहतं. म्हणून सत्याच्या वाटेवर चालताना लगेच टाळ्या मिळतील, अशी अपेक्षा ठेवू नये. कौतुक मिळालं नाही म्हणून निराश होऊ नये आणि टीका झाली म्हणून आपली दिशा बदलू नये. आपली भूमिका स्वार्थासाठी आहे की समाजहितासाठी, हा प्रश्न स्वतःला सतत विचारत राहणं महत्त्वाचं आहे.

आजच्या काळात सत्याची सर्वात मोठी गरज आहे—घरात, समाजात, राजकारणात, शिक्षणात, माध्यमांत आणि आपल्या स्वतःच्या मनातही. खोट्याच्या बाजारात गर्दी असते. सत्याच्या वाटेवर कदाचित माणसं कमी असतील. काटेही असतील. गैरसमजही असतील. पण त्या वाटेवर चालताना निदान रात्री स्वतःच्या मनाला उत्तर देता येतं—“मी जे पाहिलं तेच बोललो, जे चुकीचं वाटलं त्याला चुकीचं म्हटलं, आणि लोक काय म्हणतील यापेक्षा मला काय योग्य वाटतं याला महत्त्व दिलं.” कदाचित हीच सत्याची खरी ताकद आहे. कारण खोट्याला गर्दी लागते; सत्याला फक्त धैर्य लागतं!

अमरावती